An stáir/ de geschiedenis

Het Iers is een taal van Keltische oorsprong. De Keltische talen worden onderverdeeld in 2 groepen. Een van de groepen bestaat uit het Welsh en Bretons (en het Cornish, dat niet meer wordt gesproken), de andere groep bestaat uit het Iers en het Schots (en het Manx, dat ook niet meer wordt gesproken.)
Hoewel de twee taalgroepen qua grammatica veel overeenkomsten tonen, kunnen ze elkaar niet verstaan. Binnen de taalgroep is een grotere verwantschap, naast de grammatica komen ook woorden en uitspraak veel meer overeen.

Ierland is vanaf zijn oudste geschiedenis door verschillende volkeren bezet. Een keltisch volk tenslotte gaf Ierland zijn Ierse taal. Vikingen en Normandiërs, die in latere eeuwen delen van het land bezetten, pasten zich aan en leerden het Iers spreken. Tot aan de 17e eeuw werd het Iers overal in Ierland gesproken.
Door politieke veranderingen en een steeds grotere afhankelijkheid van Engeland kwam daar verandering in. Toen Ierland uiteindelijk een kolonie van Engeland werd, werd het Iers snel de kop ingedrukt. Alle onderdanen van het Britse rijk moesten op scholen Engels leren spreken, alle belangrijke banen waren voor Engelstaligen. Het uitbreken van de Hongersnood versnelde het verval. Veel Ierssprekenende mensen stierven of emigreerden. Iers was een taal voor de armen en de achterlijken geworden.

Toen in 1922 de Ierse republiek werd opgericht, werd er van alles aangedaan om de taal en daarmee een stukje cultuur te bewaren. Iers werd ingevoerd als verplicht vak op alle scholen (en is dit tot op de dag van vandaag) . In 1937 kreeg het Iers ook de status van nationale taal.
Allerlei instanties moeten het Iers promoten en er is behoorlijk wat subsidie voor. Raidió na Gaeltachta en zelfs een Ierse televisiezender moeten het Iers onder de mensen brengen. Veel regeringsdepartementen worden in het Iers geaddresseerd: Dáil Éireann (het parlement), Taoiseach (ministerpresident) en wat te denken van Gardaí (de politie).

 De houding van de Ieren naar hun taal toe is nog steeds tweeslachtig. Volgens de Census van 2002 zijn er nu meer mensen die Iers spreken dan ooit, na 1861. Een op de drie mensen zou Iers spreken.De vraag is of dit aantal wel helemaal representatief is of dat het gaat om een passieve beheersing van de taal.
Hoewel de meeste mensen het Iers passief beheersen of het aan het leren zijn, zijn er ook mensen die het Iers dagelijks gebruiken. Dit gebeurt in de Gaeltachtaí, maar ook op de vele Ierssprekende scholen, de Gaelscoileanna. Deze Gaelscoileanna zijn enorm populair.
Over het algemeen geldt dat mensen  trots op hun taal zijn, maar het ontbreekt hen vaak aan de zin om het te leren. De meeste mensen vinden het onzinnig om de taal te leren, zeker omdat het Engels hen veel economische welvaart brengt.


An Ghaeltacht

Een Gaeltacht is een gebied waar het Iers de eerste taal is van de meeste mensen. Het is echter niet de eerste taal voor alle mensen. De meeste mensen zijn tweetalig. In Donegal is  Gaoth Dobhair een van de grootste Ierssprekende gebieden. Andere Gaeltachtaí in Donegal zijn  are Glenn Colm Cille, an Gaeltacht Lár, the Rosses, Malin Head en kleine stukjes op Fanad.
Er zijn veel organisaties die het Iers promoten in de Gaeltacht.. Voorbeelden zijn Radió na Gaeltachta, Údurás na Gaeltachta en TG4. and the University of Galway. Zij zijn daar voor de locale bevolking en spreken hen aan in hun moedertong. Het is niet eenvoudig om het Iers levend te houden. Bij veel instanties van de staat wordt alleen Engels gesproken. Ook moet de impact van de Engelse media (televisie, radio en tijdschriften) niet onderschat worden.

Jongeren in de Gaeltacht spreken vaak zoveel mogelijk Engels met elkaar. Ze vinden het Iers oudbollig. 
Alle scholen in de Gaeltacht geven les in het Iers (scoileanna Gaeltachta). Ze krijgen steeds meer problemen om dat kinderen niet allemaal voldoende Iers spreken wanneer zij op school komen. Sommige kinderen kennen geen andere taal, terwijl anderen nog nooit Iers gesproken hebben. Er worden speciale taal assistenten ingezet om kinderen zonder of met weinig Iers hierbij te helpen.


Voor Ieren is de familie erg belangrijk. Veel Ieren kunnen hele verhalen vertellen over hun eigen  familie en in een goed Iers gezin hangt tenminste het wapenschild van de eigen familie. Er zijn genoeg bedrijven in Ierland die daar hun slag mee slaan.

De Ierse achternamen zijn onderverdeeld in mannelijke achternamen en vrouwelijke achternamen. Daarnaast is er ook nog een versie voor getrouwde vrouwen, maar vaker blijven zij onder hun meisjesnaam bekend.

Voor de mannen is er het voorvoegsel Ó of Mac. Ze betekenen allebei “zoon van”, maar kunnen niet weggelaten worden. Ze zijn onderdeel van de achternaam geworden. Voor de vrouwen is er natuurlijk “dochter van” Ní of Nic.Voor getrouwde  vrouwen geldt “vrouw van”, Bean Uí.

Ó Domhnaill        Ní Dhomhnaill    Bean Uí Dhomhnaill

Mac Mathúna      Nic Mhathúna    Bean Mhic Mhathúna

 Ook kom je veel achternamen tegen zonder de voorvoegsels. Dit komt vanwege de verengelsing van Ierland. Toen Ierland een eigen staat werd, ontstond er een revival van het Ierse cultuurgoed en hebben veel mensen hun naam weer terug veranderd.

In veel Gaeltachtaí worden mensen nog genoemd in verband met mensen in hun familie. Zo kan het zijn dat je grootmoeder en betovergrootmoeder bekend waren in de gemeenschap. Je kan dan best Eoin Máire Cáit worden genoemd. Of Joe Mhíci Jimmie. Iedereen weet dan uit welke familie je stamt en het is minder verwarrend dan een Joe MacGrianna, want zo heten wel meer mensen uit het dorp. Soms ook worden mensen vernoemd naar een kenmerk: Máire Rua of Eoin Beag

Verhalen over Ierse achternamen zijn er ook genoeg. Een aantal Ierse achternamen zijn afgeleid van dieren of worden in verband gebracht met dieren. Dieren en mensen hadden in oude tijden een bijzondere band. Dat kun je vergelijken met de totems van de Indianen. De naam Mac Mathúna komt van het Oudierse Mathún – beer. Zo ook de naam Mac tíre- wat Iers is voor wolf. De naam van Chonaola komt van het ‘Cineál Chloiginn Aníos’ – het hoofd dat naar beneden gaat. Ze hebben een speciale band met zeehonden.